Kanser tedavisinde uyuşma ve karıncalanma: Periferik nöropatide ne yapmalı?

Periferik nöropati nasıl hissedilir?

En sık eldiven veya çorap giyilmiş gibi el ve ayak uçlarından başlayan yakınmalar görülür:

• Karıncalanma, uyuşma, iğnelenme veya yanma
• Dokunmaya karşı aşırı hassasiyet ya da elektriklenme
• Sıcak, soğuk veya ağrıyı eskisi kadar iyi hissedememe
• Keskin, batıcı ya da zonklayıcı sinir ağrısı
• Düğme ilikleme, fermuar çekme, kalem tutma veya küçük nesneleri kavramada güçlük
• Ayakların yere basışını iyi hissedememe, sendeleme veya düşme
• Kas güçsüzlüğü, kramp ya da denge bozukluğu

Bazı kişilerde otonom sinirler de etkilenebilir. Ayağa kalkınca baş dönmesi, kabızlık veya ishal, terleme değişikliği ve idrar sorunları bu gruptadır. Bu belirtilerin hepsi kanser tedavisine bağlı değildir; diyabet, B12 eksikliği, tiroit hastalığı, sinire bası, enfeksiyon veya başka ilaçlar da benzer yakınmalara yol açabilir. Bu nedenle kendi kendinize tanı koymayın. ^[1]

Hangi tedavilerle görülebilir?

Periferik nöropati; taksanlar, platin içeren ilaçlar, vinka alkaloidleri, bortezomib ve talidomid gibi bazı tedavilerle daha sık görülür. Risk yalnızca ilacın adına değil; toplam doza, tedavi süresine, birlikte kullanılan ilaçlara ve tedavi öncesinde sinir hasarı bulunup bulunmamasına bağlıdır.

Belirtiler tedavi sırasında başlayabilir, bazı ilaçlarda tedavi bittikten sonra bir süre artabilir ve düzelmesi aylar sürebilir. Bazı hastalarda kalıcı olabilir. Bu, her hastada aynı seyir görüleceği anlamına gelmez. Başlangıç tarihini, hangi parmaklarda olduğunu ve günlük işleri nasıl etkilediğini not etmek değerlendirmeyi kolaylaştırır. ^{[1, 2]}

El–ayak sendromuyla aynı şey mi?

Hayır. Her iki durumda da yanma veya hassasiyet olabilir. El–ayak sendromunda avuç içi ve ayak tabanında kızarıklık ya da koyulaşma, şişlik, soyulma, çatlak ve su toplaması gibi cilt değişiklikleri ön plandadır. Periferik nöropatide ise uyuşma, his kaybı, elektriklenme, ince işlerde zorlanma ve denge bozukluğu gibi sinir belirtileri öne çıkar. Aynı hastada ikisi birlikte de görülebilir.

Evde güvenliği nasıl artırabilirim?

His kaybı kesik, yanık ve düşme riskini artırabilir. Genel olarak şu önlemler yararlıdır:

• Evde ve dışarıda ayağı iyi kavrayan, kaymayan ayakkabı giyin; çıplak ayakla yürümeyin.
• Halı kenarı, kablo ve dağınıklık gibi takılma nedenlerini kaldırın; merdiven ve banyoda tutunma yeri ile gece aydınlatması kullanın.
• Duş ve bulaşık suyunun sıcaklığını hissi iyi olan bir bölgeyle veya termometreyle kontrol edin.
• Tencere, fırın ve kesici alet kullanırken koruyucu olun; elleri doğrudan sıcak yüzeyden uzak tutun.
• El ve ayakları her gün kesik, su toplaması, nasır veya yara açısından gözden geçirin.
• Baş dönmesi varsa oturur veya yatar durumdan yavaş kalkın; yürürken destek ihtiyacını ekibinizle konuşun.
• Denge, yürüme veya ince el becerileri etkileniyorsa fizik tedavi ya da ergoterapi değerlendirmesi isteyin.

NCI, erken bildirim ile düşme ve yanık riskini azaltan bu önlemleri özellikle vurgular. Uzun süren nöropati hareket ve yürüme düzenini etkileyerek düşme riskini artırabilir. ^{[1, 3]}

Ağrı için hangi tedaviler vardır?

Nöropati tedavisi kişiye ve altta yatan nedene göre değişir. ASCO kılavuzu, kemoterapiye bağlı nöropatiyi önlemek için rutin olarak önerilen bir ilaç bulunmadığını; asetil-L-karnitinin koruyucu amaçla kullanılmaması gerektiğini belirtir. Vitamin, takviye, bitkisel ürün veya “sinir onarıcı” diye satılan ürünleri tedavi ekibine sormadan başlamayın. ^[2]

Yerleşmiş ve ağrılı kemoterapi nöropatisinde en güçlü ilaç kanıtı duloksetin içindir; ancak beklenen yarar sınırlıdır ve herkese uygun değildir. Başka ağrı ilaçları, fizik tedavi, egzersiz, akupunktur veya benzeri yöntemler bazı kişilerde değerlendirilebilir; kanıt ve uygunluk aynı değildir. Reçeteli bir ilacı kendi başınıza başlamayın veya mevcut antidepresanınızla birlikte kullanmayın. ^{[1, 2]}

Tedavi sırasında tolere edilemeyen nöropati veya işlev kaybı gelişirse onkoloji ekibi geciktirme, doz azaltma, ilaç değiştirme ya da tedaviyi durdurma seçeneklerini kanser kontrolüyle birlikte tartar. Bu karar kişiseldir; yalnızca belirtilere bakarak evde verilmez. ^[2]

Ne zaman haber vermeliyim?

İlk uyuşma, karıncalanma veya yanmayı bir sonraki kontrolü beklemeden ekibinize bildirin. Özellikle şu durumlarda aynı gün iletişime geçin:

• Belirtiler hızla artıyorsa veya uykuyu bozuyorsa
• Düğme iliklemek, yazmak, yürümek ya da merdiven çıkmak zorlaştıysa
• Sendeleme, düşme veya yeni kas güçsüzlüğü varsa
• El ya da ayakta fark edilmeyen yara, yanık veya enfeksiyon bulgusu geliştiyse
• Ayağa kalkınca bayılacak gibi olma, idrar yapamama veya belirgin bağırsak değişikliği varsa

Ani ve tek taraflı güçsüzlük/uyuşma, yüz kayması, konuşma bozukluğu, yeni nefes alma veya yutma güçlüğü nöropatiye bağlanmamalı; acil değerlendirme gerektirir.

Hekimime hangi soruları sorabilirim?

• Kullandığım tedavi nöropati yapabilir mi; belirtileri nasıl kaydetmeliyim?
• Diyabet, vitamin eksikliği veya sinire bası gibi başka nedenler araştırılmalı mı?
• Günlük yaşam etkisini hangi belirtilerde hemen bildirmeliyim?
• Denge ve el becerileri için fizik tedavi ya da ergoterapi uygun mu?
• Ağrım için kanıtı olan ve diğer ilaçlarımla uyumlu seçenek nedir?
• Belirtiler artarsa kanser tedavisinin yararı ile sinir hasarı riski nasıl dengelenecek?

Kaynaklar

1. National Cancer Institute — Nerve Problems (Peripheral Neuropathy) and Cancer Treatment
2. ASCO Guideline Update — Prevention and Management of Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy
3. National Cancer Institute — Persistent Peripheral Neuropathy and Fall Risk

Bu içerik genel bilgilendirme içindir; kişisel tedavi, ilaç veya doz önerisi değildir.

İlgili rehberler